Kontrola sanepidu w przedszkolu i żłobku – jak wygląda i jak się na nią przygotować

Kontrola sanepidu w przedszkolu i żłobku to temat wzbudzający wiele emocji wśród dyrektorów i właścicieli. Co właściwie sprawdza sanepid w przedszkolach i żłobkach? Na co inspektor będzie zwracał szczególną uwagę? W tym artykule odpowiadamy na te pytania, korzystając zarówno z przepisów prawa, jak i praktycznych wskazówek ekspertów pomóc w przygotowywaniu twojej placówki do kontroli sanitarnych.

Kontrola sanepidu w przedszkolu i żłobku – po co i przez kogo?

Zgodnie z ustawą o Państwowej Inspekcji Sanitarnej inspekcja sanitarna jest powołana do realizacji zadań z zakresu zdrowia publicznego, w szczególności poprzez sprawowanie nadzoru nad warunkami higieny procesów nauczania i wychowania oraz nad jakością zdrowotną żywności. Na czele całej struktury stoi Główny Inspektor Sanitarny, który sprawuje nadzór m.in. nad warunkami higieniczno-sanitarnymi w placówkach oświatowych w całym kraju.

Celem bieżącego nadzoru sanitarnego nad obiektami użyteczności publicznej, w tym placówkami oświatowymi, jest zapewnienie odpowiednich warunków zdrowotnych środowiska pracy, higieny środowiska oraz czuwanie nad jakością zdrowotną żywności. Przedszkolu kontrola sanepidu towarzyszy przez cały cykl życia placówki – od budowy, przez bieżące funkcjonowanie, aż po każdą większą zmianę w działaniu.

Jedno z najważniejszych zadań Państwowej Inspekcji Sanitarnej w placówkach oświatowo-wychowawczych to kontrola przestrzegania przepisów określających wymagania higieniczne i zdrowotne. Podczas kontroli sanepidu w przedszkolu czy żłobku sprawdza się przede wszystkim kwestie warunków żywienia zbiorowego czy higieny pomieszczeń – mówi Marta Teterycz.

Sanepid dokonuje również odbioru obiektów użyteczności publicznej, czyli z inspektorem sanitarnym spotkamy się też przed otwarciem nowej placówki, a także gdy chcemy wprowadzić zmiany w już istniejącej i funkcjonującej placówce. Jeśli zmieniana jest funkcja pomieszczeń i ich przeznaczenie, przedsiębiorca powinien się zwrócić o wydanie opinii sanitarnej dla tych zmian.

Kto za co odpowiada – dyrektor, intendent, kucharz

Zanim przejdziemy do przebiegu samej kontroli, warto zrozumieć, jak rozkłada się odpowiedzialność za bezpieczeństwo w placówce.

Dyrektor placówki odpowiada za całość organizacji i funkcjonowania placówki w zakresie wymagań sanitarnych – nie tylko tych dotyczących żywienia, ale też warunków higieniczno-sanitarnych pomieszczeń, stanu technicznego obiektu, higieny personelu czy dokumentacji pracowniczej. To on odpowiada za zapewnienie zgodności placówki z wymaganiami inspekcji sanitarnej na każdym poziomie – od kuchni, przez łazienki, po plac zabaw. Do jego obowiązków należy między innymi zgłoszenie kuchni do sanepidu, wyznaczenie osób odpowiedzialnych za poszczególne czynności, dbanie o aktualność orzeczeń lekarskich pracowników oraz reagowanie na nieprawidłowości, skargi czy zalecenia pokontrolne. Dyrektor może delegować te zadania innym pracownikom, jednak odpowiedzialność ostateczna zawsze spoczywa na nim. Ważne, żeby konkretne czynności były przypisane do konkretnych osób z imienia i nazwiska – zarówno w umowach, jak i wewnętrznych kartach obowiązków.

Intendent odpowiada przede wszystkim za składanie zamówień, przyjmowanie surowców, kontrolę dostaw, układanie jadłospisów oraz opracowywanie wykazów składników i alergenów. On też organizuje pracę magazynu i nadzoruje gramatury posiłków.

Kierownik administracyjno-gospodarczy odpowiada za nadzór nad stanem technicznym i higienicznym obiektu – od czystości pomieszczeń, przez organizację prania i dezynfekcji, po kontakty z firmami zewnętrznymi. W kontekście kontroli sanepidu może być wyznaczony jako osoba odpowiedzialna za dokumentację dotyczącą utrzymania czystości, karty charakterystyk środków czyszczących oraz harmonogramy dezynfekcji.

Dyrektor powinien regularnie – co najmniej raz na rok – przeprowadzać szkolenia wewnętrzne dla personelu, przypominając zakresy obowiązków i wymagania sanitarne. Im lepiej udokumentowane są zadania każdego pracownika, tym bezpieczniejsza jest pozycja dyrektora w razie kontroli.

Zakres kontroli sanepidu – uprawnienia inspektora

Warto wiedzieć, jakie konkretne uprawnienia przysługują inspektorowi sanitarnemu podczas wizyty w placówce. Zakres kontroli sanepidu jest szeroki i wynika bezpośrednio z ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Inspektor ma prawo m.in. do:

• wstępu do pomieszczeń – w tym do wszystkich pomieszczeń przeznaczonych dla dzieci, pomieszczeń kuchennych, zaplecza, magazynów oraz urządzeń wchodzących w skład placówki,
• żądania pisemnych i ustnych informacji – od dyrektora, pracowników oraz każdej osoby przebywającej w placówce,
• żądania okazania dokumentów – w tym akt osobowych pracowników, dokumentacji HACCP w przedszkolu i żłobku, rejestrów temperatur, umów z dostawcami,
• udostępniania wszelkich danych niezbędnych do oceny stanu sanitarnego placówki,
• pobierania próbek – żywności, wody i innych materiałów do badań laboratoryjnych,
• przesłuchiwania osób w charakterze świadków w zakresie spraw objętych kontrolą,
• kontroli warunków pracy – w tym warunków technicznych i higienicznych na stanowiskach pracy personelu kuchennego i opiekuńczego. Inspekcja sanitarna sprawuje nadzór nad spełnianiem wymagań higieniczno-sanitarnych nie tylko przez placówki oświatowe, ale też przez inne zakłady pracy zatrudniające personel mający kontakt z dziećmi lub żywnością.

Inspektor może też oceniać stan placówki pod kątem chorób zakaźnych, chorób zawodowych i chorób związanych z warunkami pracy. W przypadku uzasadnionych podejrzeń ma prawo zlecenia badań laboratoryjnych i wydania zaleceń w drodze decyzji administracyjnej.

📥Pobierz darmową checklistę i bądź gotowy na kontrolę sanepidu!

Czy kontrole sanepidu w przedszkolu lub żłobku muszą być zapowiedziane?

Kontrola sanepidu w placówce może być przeprowadzona przez dwa oddziały – Oddział Higieny Dzieci i Młodzieży oraz Oddział Bezpieczeństwa Żywności i Żywienia (tzw. żywieniówka). Różnią się one nie tylko zakresem kontroli, ale też trybem jej przeprowadzania.

Jak podkreśla Marta Teterycz: niezapowiedziana kontrola nie musi wynikać z donosu – sanepid może przyjść po prostu z własnej inicjatywy. Większość kontroli w placówkach jest jednak zapowiadana. Mimo to trzeba być zawsze gotowym.

W przypadku kontroli niezapowiedzianej dyrektor lub pracownik ma obowiązek ją przyjąć. Można poprosić inspektora o okazanie legitymacji i zakresu kontroli, a w razie wątpliwości – zadzwonić do stacji sanitarno-epidemiologicznej w celu potwierdzenia. Przy kontroli zapowiedzianej placówka najczęściej otrzymuje pismo z wyprzedzeniem 7–30 dni, a inspektor kontaktuje się w sprawie konkretnego terminu wizyty.

Co sprawdza Oddział Higieny Dzieci i Młodzieży w przedszkolach i żłobkach?

Kontrola oddziału higieny dzieci i młodzieży skupia się na warunkach higieniczno-sanitarnych pomieszczeń i warunkach funkcjonowania placówki. Obejmuje ona nie tylko przedszkola publiczne, ale też niepubliczne szkoły i inne placówki oświatowo-wychowawcze przyjmujące dzieci. Inspektor sprawdzi między innymi:

• przestrzeganie norm niepalenia i niespożywania alkoholu,
• czy każde dziecko ma warunki do odrębnego przechowywania swoich rzeczy osobistych,
• zabezpieczenia kaloryferów,
• sposób przechowywania pościeli dzieci,
• zawartość apteczki (bandaż, gaza, plastry, Octenisept),
• odpowiednie zabezpieczenia okien oraz dostępność wentylacji,
• czy meble spełniają normy ergonomii,
• odpowiednią liczbę misek ustępowych i umywalek w łazience,
• dostępność ręczników papierowych i papieru toaletowego,
• sposób przechowywania nocników,
• czy ściany w łazienkach i pomieszczeniach gospodarczych (do 2 metrów w górę) są pokryte płytkami lub zmywalną farbą,
• karty charakterystyk środków czyszczących i chemii – w szczególności dotyczących postępowania przy kontakcie z organizmem,
• sposób prania nieczystości,
• dokumenty i akta pracowników.

Warto zwrócić uwagę na kwestię korzystania z placu zabaw. Zgodnie z prawem oświatowym przedszkole zapewnia dzieciom możliwość korzystania z pomieszczeń do nauki, wychowania, opieki i placu zabaw. Może to być plac własny lub inny, ale musi być wyposażony w urządzenia z atestami lub certyfikatami. Sanepid wymaga przedstawienia odpowiednich certyfikatów bezpieczeństwa.

Co podlega kontroli żywieniówki (sekcja żywienia)?

Oddział żywieniowy kontroluje mniejszy zakres, ale za to bardzo szczegółowo. Sprawdza między innymi:

• dokumentację GHP/GMP i HACCP w przedszkolu lub żłobku,
• ciąg komunikacyjny od wejścia do miejsca odbioru posiłków z cateringu,
• podział na strefę czystą i brudną w kuchni,
• kto i w jaki sposób odbiera odpady pokonsumpcyjne,
• czy lodówki mają mierzoną temperaturę i czy jest ona rejestrowana,
• czy przywożone przez catering posiłki są sprawdzane pod kątem stanu i temperatury,
• czy nie dochodzi do przerywania ciągłości chłodniczej produktów,
• wykaz składników i alergenów dla wszystkich potraw – ich skład musi być dostępny dla rodziców i personelu,
• wyniki badań wody – zwłaszcza wody przeznaczonej do spożycia.

Czy kluby malucha podlegają pod nadzór sanepidu na takich samych warunkach?

Dla żłobków organem wydającym opinie i decyzje odbioru jest inspekcja sanitarna. Natomiast dla klubów dziecięcych opinię wydaje prezydent, wójt lub burmistrz (zmiana nastąpiła w 2018 r.). Jeśli jednak w klubie malucha podawane są posiłki, właściciel musi zwrócić się do sanepidu o zatwierdzenie i wpis do rejestru zakładów podlegających urzędowej kontroli. Wówczas inspekcja sanitarna nadzoruje placówkę pod kątem żywienia, a wymagania higieniczno-sanitarne pomieszczeń kontrolują przedstawiciele organu samorządowego.

Przebieg kontroli Państwowej Inspekcji Sanitarnej

Inspektor przeprowadzający doraźną kontrolę żywieniówki zazwyczaj będzie miał jednorazowe upoważnienie do przeprowadzenia kontroli. Inspektor Oddziału Higieny Dzieci i Młodzieży dysponuje natomiast upoważnieniem stałym, nadanym przy podpisaniu umowy o pracę.

Po przeprowadzonej kontroli obiektu użyteczności publicznej inspektor sanepidu ma obowiązek sporządzić protokół w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach. Dyrektor przedszkola ma prawo do zapoznania się z tym dokumentem i omówienia wyników kontroli, co może pomóc w lepszym wypełnieniu zaleceń pokontrolnych.

Jeśli w placówce nie ma dyrektora podczas kontroli niezapowiedzianej, można upoważnić pracownika wyłącznie do wpuszczenia inspektora do pomieszczeń wchodzących w skład placówki. Upoważnienie musi być w formie pisemnej i zawierać imię, nazwisko oraz PESEL osoby upoważnionej.

Jakie dokumenty powinna mieć dyrektor przedszkola na kontrolę?

W największym skrócie: akta osobowe pod kątem badań pracowniczych (czy są aktualne, czy są też do celów sanitarno-epidemiologicznych, czy tylko ogólne). Jeżeli dany pracownik ma dostęp do żywności, inspektor ma prawo żądania okazania dokumentów sanitarno-epidemiologicznych, bez względu na to, czy w placówce jest kuchnia, czy obsługuje ją catering.

W przypadku cateringu inspektorzy sanepidu będą sprawdzać umowę z dostawcą, z której musi jasno wynikać:

• jaka firma obsługuje daną placówkę,
• jakie konkretnie posiłki dowozi (np. śniadanie, 2-daniowy obiad, podwieczorek, kolacja) oraz dla ilu dzieci,
• czy catering jest zobligowany do przetrzymania próbek,
• czy catering zabiera odpadki pokonsumpcyjne (a jeśli tej informacji nie ma, kontrola może oczekiwać odrębnej umowy co do wywozu),
• że placówka ma możliwość skontrolowania kuchni cateringu – czyli wejścia do niej i sprawdzenia stanu czystości.

Ponadto sanepid sprawdza także jadłospis oraz dokumentację HACCP i wyniki badań wody, zwłaszcza wody przeznaczonej do spożycia.

Czy odbiór i kontrola placówki z własną kuchnią różni się od odbioru placówki z cateringiem?

Decydując się na własną kuchnię, trzeba pamiętać, że potrzebne są również pomieszczenia pomocnicze, zaplecze, magazyny. Catering wiąże się z brakiem konieczności przygotowywania tej przestrzeni, zakupu urządzeń i zatrudniania dodatkowego personelu. Na etapie powstawania obiektu przedsiębiorca lub organ prowadzący sam określa, jakiej wielkości lokalem dysponuje i jakie ma możliwości w tym zakresie.

W przypadku, gdy rodzice przynoszą własne posiłki dla dzieci, nie ma umowy z cateringiem ani informacji o tym, kto przechowuje próbki. Warto jednak zaznaczyć w regulaminie, że placówka spełnia wymagania higieniczne dotyczące spożycia posiłków i że nie przechowuje próbek, ponieważ rodzice odpowiadają za żywienie własnych dzieci.

Co polecamy nowej intendentce, która boi się kontroli?

Intendent w przedszkolu jest odpowiedzialny przede wszystkim za składanie zamówień, przyjmowanie surowców, kontrolę dostaw, układanie jadłospisów oraz opracowywanie wykazów składników i alergenów. On też organizuje pracę magazynu i nadzoruje gramatury posiłków. Jeśli nowa intendentka w Twojej placówce czuje się zaniepokojona przed kontrolą, Marta Teterycz radzi:

Zacznij od przeczytania decyzji z sanepidu, którą placówka otrzymała przy odbiorze. Sprawdź, na co jest zgoda – np. czy kuchnia może używać jaj świeżych, czy wyłącznie naświetlanych, co wolno produkować, co podgrzewać. Następnie przejrzyj dokumenty GHP/GMP – co jest tam zapisane, jakie rejestry mają być prowadzone i przez kogo. Oceń, czy to, co jest w dokumentach, odpowiada temu, co faktycznie dzieje się na kuchni. Jeśli dokumentacja pochodzi sprzed lat i jest nieaktualna lub przeładowana niepotrzebnymi formularzami – zaktualizuj ją, zapisując zmiany.

Otwieranie nowej placówki a odbiór przez sanepid

Przed otwarciem nowej placówki warto sprawdzić kilka kluczowych kwestii dotyczących warunków technicznych i higienicznych:

• wentylacja pomieszczeń – wymagany jest dokument potwierdzający prawidłowość wentylacji (opinia kominiarska lub osoby z uprawnieniami budowlanymi),
• wynik badania wody – gwarantuje bezpieczną jakość żywienia,
• sztuczne oświetlenie – musi spełniać polskie normy natężenia,
• podłogi – gładkie i łatwo zmywalne,
• regulacja temperatury ciepłej wody,
• osłony grzejników dostępnych dla dzieci,
• oświetlenie naturalne w normatywnym stosunku 1:8 (jedna część okna do ośmiu części podłogi),
• sale pobytu dzieci – nie mogą znajdować się poniżej poziomu terenu urządzonego przy budynku.

Powyższych wymagań nie należy traktować jako listy punktów do odhaczenia tuż przed odbiorem – najlepiej zadbać o nie już w trakcie budowy lub adaptacji pomieszczeń przeznaczonych na placówkę. Błędy w tym zakresie są potem trudne i kosztowne do usunięcia.

Wydanie opinii inspektora sanitarnego

Opinia inspektora sanitarnego może nastąpić po zakończeniu robót budowlanych i uzyskaniu decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu (lub braku sprzeciwu organu nadzoru budowlanego wobec zawiadomienia o zakończeniu budowy).

Wymagana wysokość pomieszczeń

Dla żłobka wymagana wysokość to 2,5 metra, dla przedszkola – 3 metry. Jeśli w tym samym lokalu prowadzone są obie placówki, a wysokość wynosi np. 2,5 m, konieczne jest uzyskanie odstępstwa od przepisów u wojewódzkiego inspektora sanitarnego, zanim możliwe będzie uzyskanie pozytywnej opinii sanitarnej potwierdzającej, że spełnione są warunki higieniczno-sanitarne obiektu.

Co może opóźnić odbiór placówki? Najczęściej popełniane błędy

Sanepid często pyta na wstępie, czy dla obiektu przeprowadzono zmianę sposobu użytkowania. Wiele placówek powstaje przez adaptację pomieszczeń z innego przeznaczenia – i jeśli nie zadbano o formalne zgłoszenie tej zmiany w organach architektoniczno-budowlanych, odbiór może zostać opóźniony.

Częstym problemem jest też umieszczenie misek ustępowych w kabinach, w których ścianki i drzwi muszą mieć wysokość min. 1,5 metra. Przy adaptacjach prowadzonych bez projektu jest to częsty problem, który blokuje wydanie opinii sanitarnej.

Konsekwencje utrudniania kontroli i kryteria nakładania kar

Jak podkreśla Marta Teterycz, inspektor sanepidu nie przyjeżdża po to, żeby od razu nakładać mandaty. Najczęstszą reakcją na drobne uchybienia są zalecenia pokontrolne – np. konieczność uzupełnienia brakującego rejestru czy dopracowania procedury.

W przypadku poważniejszych nieprawidłowości możliwe są:

• decyzja administracyjna nakazująca usunięcie uchybień w ustalonym terminie,
• mandat – gdy nazbiera się wiele różnych nieprawidłowości (np. brak orzeczeń pracowniczych i brak jakiejkolwiek dokumentacji GHP/GMP),
• wstrzymanie określonej działalności – np. zakaz przygotowywania kanapek bez stosownej decyzji sanepidu,
• nakaz wycofania żywności – np. gdy wykupiony produkt objęty jest ogólnopolskim alertem sanitarnym,
• zamknięcie placówki – gdy stwierdzenie naruszenia wymagań higienicznych spowodowało bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia.

W przypadku stwierdzenia naruszenia wymagań higienicznych i zdrowotnych państwowy inspektor sanitarny może w drodze decyzji nakazać usunięcie w ustalonym terminie stwierdzonych uchybień. Kary w najpoważniejszych przypadkach (odmowa udostępniania wszelkich danych, blokowanie dostępu do pomieszczeń, odmowa udzielenia pisemnych lub ustnych informacji) to areszt do 30 dni, ograniczenie wolności lub kara pieniężna od 2 do 30 tys. zł.