Temat zmian w sposobie zatrudniania specjalistów i ich czasu pracy pojawił się już w 2022 r., kiedy 12 maja 2022 r. uchwalono ustawę zmieniającą ustawę o systemie oświaty oraz niektóre inne ustawy. Przepisy weszły w życie 27 maja 2022 r., a od roku szkolnego 2022/2023 obowiązywały przepisy przejściowe. Od września 2024 r. przepisy zaczęły obowiązywać w pełnym zakresie – i to właśnie według nich obecnie funkcjonują szkoły i przedszkola.
Przepisy określające standardy zatrudniania nauczycieli specjalistów
Podstawę prawną dla zatrudniania w przedszkolu specjalistów określa artykuł 42d Karty nauczyciela oraz przepisy rozporządzenia w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. Obowiązek zatrudniania nauczycieli specjalistów dotyczy zarówno placówek publicznych, jak i w niepublicznych.
Przepisy te obowiązują więc w:
- przedszkolach niebędących przedszkolami specjalnymi,
- szkołach podstawowych,
- liceach ogólnokształcących, techników i branżowych szkół I stopnia, które nie są szkołami specjalnymi,
- szkołach artystycznych realizujących treści kształcenia ogólnego, w zakresie szkoły podstawowej lub liceum ogólnokształcącego,
- zespołach, w skład których wchodzi to przedszkole lub ta szkoła.
Kto to jest nauczyciel specjalista
W przedszkolu i szkole do nauczycieli specjalistów zaliczamy:
- pedagogów specjalnych,
- pedagogów,
- psychologów,
- logopedów,
- terapeutów pedagogicznych.
Szczegółowy zakres obowiązków określają § 24–27 rozporządzenia w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
Najogólniej rzecz ujmując do zadań specjalistów należą działania mające na celu udzielenie uczniowi pomocy psychologicznej, pedagogicznej, czy też terapeutycznej, uwzględniającej indywidualne potrzeby uczniów oraz zapewnienie im wsparcia przy występujących zaburzeniach, odchyleniach rozwojowych i specyficznych trudnościach w uczeniu się.
Nowe wymagania kwalifikacyjne (od sierpnia 2025 r.)
Od sierpnia 2025 r. obowiązuje nowelizacja rozporządzenia MEN w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli, która wprowadza doprecyzowane wymagania dla nauczycieli specjalistów – pedagogów specjalnych, pedagogów, psychologów, logopedów i terapeutów pedagogicznych.
Nowelizacja wprowadza kilka istotnych zmian i wskazówek praktycznych:
- Doprecyzowanie ścieżek kwalifikacyjnych
Rozporządzenie określa wyraźnie, jakie studia, kursy i szkolenia są uznawane za kwalifikacje do pełnienia funkcji nauczyciela specjalisty. Obejmuje to zarówno studia kierunkowe, jak i studia podyplomowe oraz szkolenia doskonalące kompetencje terapeutyczne. - Zgodność kwalifikacji z rodzajem zajęć
Każdy nauczyciel specjalista musi posiadać kwalifikacje adekwatne do rodzaju prowadzonych zajęć – np. logopeda w przedszkolu powinien mieć kwalifikacje do prowadzenia terapii logopedycznej, a pedagog specjalny do realizowania zajęć korekcyjno-kompensacyjnych lub wspierania dzieci z trudnościami edukacyjnymi. - Weryfikacja i dokumentacja kwalifikacji
Dyrektor przedszkola lub szkoły jest zobowiązany do formalnego sprawdzenia i udokumentowania kwalifikacji każdego zatrudnianego specjalisty. Nowelizacja podkreśla, że kwalifikacje należy potwierdzić zarówno dla zatrudnienia na pełen etat, jak i w przypadku umów częściowych lub zleceń (do 4 godzin tygodniowo). - Możliwość uzupełniania kwalifikacji
Nowe przepisy uwzględniają sytuacje, w których nauczyciel posiada część wymaganych kwalifikacji, a pozostałe uzupełnia poprzez kursy lub szkolenia. Pozwala to placówkom elastycznie planować zatrudnienie i rozwój kadry. - Wyraźne wskazanie odpowiedzialności dyrektora
Nowelizacja przypomina, że dyrektor odpowiada za zgodność kwalifikacji z obowiązującymi wymaganiami prawnymi oraz za właściwe przyporządkowanie nauczyciela do prowadzonych zajęć. Niedopełnienie obowiązku może skutkować uwagami ze strony organu nadzoru pedagogicznego. - Integracja z innymi przepisami
Nowe wymagania kwalifikacyjne są spójne z art. 42d Karty nauczyciela oraz przepisami dotyczącymi liczby etatów i form prowadzenia zajęć. Dzięki temu dyrektor może planować zatrudnienie specjalistów zgodnie z obowiązującym prawem oraz rzeczywistymi potrzebami dzieci w przedszkolu lub szkole.
Nowelizacja wprowadza także możliwość wliczania godzin pracy specjalistów zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych (np. zlecenia lub B2B) do łącznej puli etatów. Przeliczanie odbywa się według pensum 20 godzin tygodniowo (1 godzina = 1/20 etatu).
⚠️ Mechanizm ten dotyczy placówek niepublicznych i obowiązuje od roku szkolnego 2025/2026 do 31 sierpnia 2027 r. Należy pamiętać, że limit godzin na umowach cywilnoprawnych wynosi maksymalnie 9 godzin tygodniowo dla jednego specjalisty. Po upływie tego okresu przepisy mogą ulec zmianie, dlatego warto śledzić ewentualne aktualizacje legislacyjne.
Czy specjalista może być zatrudniony na umowę zlecenie?
Artykuł 42d Karty nauczyciela wskazuje bezpośrednio na zatrudnianie specjalistów w oparciu o umowę o pracę. Jeżeli natomiast wymiar ich czasu pracy nie przekracza czterech godzin tygodniowo, możemy ewentualnie zawierać z nimi umowy zlecenia, co wynika z artykułu 10a Karty nauczyciela.
Co do zasady jednak mamy tu prym umowy o pracę. Warto zwrócić uwagę, że rygorystyczna część doktryny opowiada się za tym, że zatrudnianie specjalistów w oparciu o umowę zlecenie w ogóle nie będzie możliwe, dlatego że mogą się pojawić trudności z rozliczaniem liczby godzin. Natomiast realia są takie, że kwestia zatrudniania specjalistów jest bardzo problematyczna ze względu na braki na rynku pracy. Druga sprawa to liczba dzieci lub uczniów w placówce (od której uzależniona jest ilość etatów nauczycieli specjalistów), która w przypadku przedszkoli niepublicznych często jest stosunkowo nieduża, a co za tym idzie, również wymiar czasu pracy specjalisty jest niewielki.
Zalecam więc w takich sytuacjach przede wszystkim zgłoszenie się do kuratorium z odpowiednim wnioskiem o możliwość zatrudnienia w oparciu o umowę zlecenie. Jeżeli oczywiście wymiar czasu pracy specjalisty nie przekracza wspomnianych 4 godzin w ciągu tygodnia.
Przemysław Grzegorczyk, adwokat
Jak dokumentować pracę specjalistów
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji wskazuje, że placówki prowadzą dzienniki pracy specjalistów z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej, zajęć rozwijających zainteresowanie i uzdolnienia dzieci. Odnosi się ono do placówek publicznych, natomiast stosujemy je odpowiednio również w szkołach i przedszkolach niepublicznych.
Przypomnę, że w placówkach niepublicznych prowadzenie dzienników zajęć nie jest obowiązkowe, ale jest to zdecydowanie dobra praktyka.
Przemysław Grzegorczyk, adwokat
W dzienniku specjalistycznym umieszcza się następujące informacje:
- tygodniowy plan zajęć
- zajęcia i czynności przeprowadzone w poszczególnych dniach
- informacje o kontaktach z osobami, instytucjami, z którymi współdziała specjalista przy wykonywaniu zadań
- imiona i nazwiska dzieci objętych różnymi formami pomocy, a w szczególności pomocą psychologiczno-pedagogiczną.
Minimalna liczba etatów specjalistów
Od września 2024 r. obowiązuje minimalna łączna liczba etatów specjalistów w przedszkolach i szkołach, uzależniona od liczby dzieci.
Zgodnie z przepisami łączna liczba etatów nie może być niższa niż:
- 2 etaty – powiększane o 0,2 etatu na każde kolejne pełne 100 dzieci powyżej 100,
- 1,5 etatu – jeśli liczba dzieci przekracza 50 i nie przekracza 100,
- 1 etat – jeśli liczba dzieci przekracza 40 i nie przekracza 50,
- 0,8 etatu – jeśli liczba dzieci przekracza 30 i nie przekracza 40,
- 0,6 etatu – jeśli liczba dzieci przekracza 20 i nie przekracza 30,
- 0,4 etatu – jeśli liczba dzieci przekracza 10 i nie przekracza 20,
- 0,25 etatu – jeśli liczba dzieci wynosi od 1 do 10.
Przykładowo:
- 41–50 dzieci → co najmniej 1 etat,
- 51–100 dzieci → 1,5 etatu,
- 101–200 dzieci → 2 etaty, plus 0,2 na każde kolejne pełne 100.
💡 Do liczby wlicza się także uczniów szkoły filialnej.
Jak wyliczyć minimalną ilość etatów
Łączną liczbę etatów nauczycieli specjalistów „oblicza się jako sumę ilorazów, w których dzielną jest suma liczby godzin zajęć realizowanych na stanowisku nauczyciela pedagoga, pedagoga specjalnego, psychologa, logopedy lub terapeuty pedagogicznego w ramach tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć i liczby przydzielonych godzin ponadwymiarowych w ramach pracy na tym stanowisku, a dzielnikiem jest tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz, określony dla tego nauczyciela zgodnie z art. 42 ust. 7 pkt 3 lit. b." (Art. 42d. - [Etaty nauczycieli specjalistów] - Karta Nauczyciela).
- dzielna = liczba godzin zajęć realizowanych na danym stanowisku (wraz z godzinami ponadwymiarowymi),
- dzielnik = tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć dla danego typu nauczyciela (art. 42 ust. 7 KN).
Liczba specjalistów a liczba dzieci lub uczniów
Niezbędny wymiar nauczycieli specjalistów powinien zostać określony w arkuszu organizacji przedszkola. Przygotowując projekt tego dokumentu należy wziąć pod uwagę przewidywaną liczbę dzieci lub uczniów na 1 września.
W zespołach szkół i przedszkoli uwzględnia się wyłącznie uczniów i dzieci placówek, w których obowiązuje zatrudnianie specjalistów.
W przypadku przedszkoli, szkół lub placówek połączonych w zespół zawierający co najmniej jedno wymienione przedszkole lub szkołę do liczby uczniów wlicza się wyłącznie dzieci uczęszczające do wymienionych przedszkoli oraz uczniów wymienionych szkół wchodzących w skład zespołu.
Ponadto liczba uczniów przypadających na 1 etat nauczycieli pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów czy terapeutów pedagogicznych w placówkach prowadzonych przez dany organ prowadzący, nie może być wyższa niż średnia arytmetyczna liczby dzieci lub uczniów przypadających na jeden etat poszczególnych specjalistów według stanu na dzień 30 września 2021 r. i 30 września 2020 r.
Tego nie wliczamy do łącznej liczby etatów
Jak czytamy w Art. 42d. Karty Nauczyciela [Etaty nauczycieli specjalistów], do łącznej liczby etatów nauczycieli specjalistów nie wlicza się „etatów nauczycieli posiadających kwalifikacje z zakresu pedagogiki specjalnej zatrudnianych dodatkowo w celu współorganizowania kształcenia integracyjnego oraz współorganizowania kształcenia uczniów niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie oraz zagrożonych niedostosowaniem społecznym".
💡 Jeśli nauczyciel wychowawca ma kwalifikacje pedagoga specjalnego – nie zastępuje to etatu specjalisty; nie można tego łączyć w ramach jednego stanowiska ze względu na przepisy Kodeksu pracy.
Do limitu nie wliczamy też etatów doradców zawodowych. Doradca zawodowy formalnie znajduje się w katalogu nauczycieli-specjalistów. Jednak godziny zajęć z doradztwa zawodowego nie są wliczane do minimalnego wymagania etatów specjalistów; do puli etatów zaliczane są jedynie godziny zajęć specjalistycznych innych niż doradztwo.
Kiedy obowiązkowo zatrudniamy pedagoga specjalnego i psychologa
W szkołach i przedszkolach powyżej 50 uczniów ustawodawca dodatkowo wzmocnił obowiązek zatrudnienia specjalistów. W każdej takiej placówce musi zostać zatrudniony psycholog i pedagog specjalny. Wymiar ich pracy uzależniony jest od ogólnej wymaganej liczby etatów specjalistów. Ta zaś nie może być niższa niż 25% łącznej wymaganej liczby etatów nauczycieli.
Podwyższony standard
Obowiązek zatrudnienia specjalistów bywa jednak w praktyce bardzo uciążliwy. Są to bowiem przepisy, które nakładają na placówki podwyższony standard i on jest egzekwowany przez organy nadzoru.
W sytuacji, gdy pojawia się realna trudność z zatrudnieniem w placówce specjalisty, rekomenduję udostępnienie ogłoszeń o pracę w powszechnie dostępnych kanałach, portalach. Można też umieścić ogłoszenie o możliwości zatrudnienia na umowę zlecenie, a nawet zawrzeć umowę z podmiotem, który świadczy dane usługi specjalistyczne zewnętrznie w ramach umowy B2B. To wszystko oczywiście w sytuacji, gdy wymiar pracy jest niższy niż 4 godziny.
Przemysław Grzegorczyk, adwokat
Najważniejsze jest wykazanie, że placówka podejmuje realne działania w celu zatrudnienia specjalisty – organy nadzoru to weryfikują.
Akty prawne
- Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela
- Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe
- Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty
- Rozporządzenie w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach
- Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli
- Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji
- Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy Karta Nauczyciela
