Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne w przedszkolu – praktyczny przewodnik dla dyrektora i inspiracje dla nauczyciela

Trzylatek, który nie potrafi powiedzieć, że jest smutny, gryzie kolegę. Pięciolatka płacze przy każdej przegranej grze. Cała grupa nie może się dogadać przy zabawie w strefie do majsterkowania. To nie są wyjątkowe sytuacje – to codzienność w większości polskich przedszkoli. I to właśnie w odpowiedzi na te potrzeby rozporządzenie MEN przewiduje zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne (ZKRES) jako jedną z form pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolu.

Ten artykuł pomoże Ci zrozumieć, jak je zorganizować, kto powinien je prowadzić i czego możesz oczekiwać po kilku tygodniach pracy, ale też znajdziesz tu konkretne scenariusze i metody gotowe do wdrożenia, którymi możesz zainspirować swoich nauczycieli.

Czym są zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne?

Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne to specjalistyczna forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej, skierowana do dzieci przejawiających trudności w funkcjonowaniu społecznym. W praktyce chodzi o podopiecznych, którzy mają problem z rozpoznawaniem i nazywaniem własnych emocji, radzeniem sobie ze złością lub strachem, nawiązywaniem relacji z rówieśnikami, współpracą w grupie czy rozwiązywaniem konfliktów bez agresji.

Podstawą prawną jest rozporządzenie MEN z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1798).

Uczestnikami zajęć są 3–6-latkowie, które podczas nadzoru pedagogicznego wykazują trudności w co najmniej jednym z obszarów: regulacja emocji, relacje z rówieśnikami, funkcjonowanie w grupie, komunikacja społeczna. Co ważne – nie jest wymagane żadne orzeczenie ani opinia poradni. Wystarczy rozpoznanie potrzeby przez nauczyciela lub specjalistę w placówce.

Zajęcia może prowadzić psycholog, pedagog, pedagog specjalny lub nauczyciel posiadający przygotowanie z zakresu prowadzenia tego rodzaju terapii – np. z arteterapii, socjoterapii lub terapii behawioralnej. W grupie może być maksymalnie 10 dzieci (w uzasadnionych przypadkach więcej).

Dlaczego warto organizować zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne?

Efekty dobrze prowadzonych zajęć widać szybciej niż można się spodziewać – zwłaszcza w codziennym funkcjonowaniu grupy. Oto, co zmienia się najczęściej po 8–12 tygodniach regularnych spotkań:

Lepsza samoregulacja dzieci. Podopieczni, którzy nauczyli się nazywać swoje emocje i korzystać z prostych technik oddechowych, rzadziej reagują wybuchem złości. Nauczyciele zgłaszają, że te same sytuacje – odmowa, przegrana, czekanie w kolejce – generują mniej konfliktów.

Spokojniejsza atmosfera w grupie. Gdy dzieci potrafią powiedzieć „jestem zły" zamiast uderzyć, a „nie chcę" zamiast płakać, cała dynamika grupy się zmienia. Mniej interwencji dorosłych, więcej samodzielnie rozwiązanych sytuacji.

Lepsza gotowość szkolna. Kompetencje emocjonalno-społeczne są wprost wymienione w podstawie programowej wychowania przedszkolnego jako jeden z obszarów przygotowania dziecka do nauki w szkole.

Widoczne efekty dla rodziców. Rodzice często jako pierwsi zauważają zmiany – dziecko inaczej opisuje swój dzień, częściej mówi o emocjach, rzadziej reaguje wybuchem w domu. To przekłada się na ich zaufanie do placówki.

Cele – co chcemy osiągnąć?

Dobrze zaplanowane zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne realizują cele w kilku obszarach jednocześnie:

Rozpoznawanie i wyrażanie emocji: podopieczny potrafi nazwać podstawowe emocje (radość, złość, smutek, strach, zaskoczenie) u siebie i innych, wskazać je na ilustracji i zidentyfikować w swoim ciele (np. „złość to kiedy mam ciepło w brzuchu").

Empatia i rozumienie innych: maluch próbuje przyjąć perspektywę innej osoby, reaguje na emocje rówieśnika, rozumie, że inni mogą czuć inaczej niż ono.

Komunikacja i granice: dziecko potrafi asertywnie powiedzieć „nie chcę", prosić o pomoc, wyrażać własne potrzeby bez agresji, respektować granice innych.

Radzenie sobie z trudnymi emocjami: zna co najmniej jedną strategię radzenia sobie ze złością lub strachem (oddech, odejście, powiedzenie jak się czuje).

Rozwiązywanie konfliktów: dziecko próbuje rozwiązać spór słowami, korzysta z ustalonych w grupie zasad, zwraca się o pomoc do dorosłego zanim eskaluje sytuacja.

Współpraca: podopieczny bierze udział we wspólnych zadaniach, dzieli się, czeka na swoją kolej, cieszy się z sukcesu grupy.

Przykładowe scenariusze zajęć – gotowe propozycje

Scenariusz 1: „Poznajemy emocje" (20–30 minut, 3–5-latki)

Cel: rozpoznawanie podstawowych emocji na twarzy i w ciele.

Przebieg:

1. Powitanie z emocją (5 min) – każde dziecko pokazuje miną, jak się dziś czuje, prowadzący nazywa emocje.
2. Karty emocji (10 min) – losują karty z twarzami wyrażającymi różne emocje. Zadanie: pokazać je ciałem, powiedzieć kiedy tak się czują.
3. Lustrzana zabawa (5 min) – dzieci w parach naśladują miny partnera.
4. Rundka zamknięcia (5 min) – każdy podopieczny kończy zdanie: „Dziś w przedszkolu czułam/em ___."

Materiały: karty emocji, lusterka.

Scenariusz 2: „Słoik emocji" z pracą plastyczną (30 minut, 4–6-latki)

Cel: budowanie nawyku nazywania uczuć, praca z metaforą.

Przebieg:

1. Rozmowa wprowadzająca (5 min) – Co to jest słoik? Co można w nim przechowywać? A czy można przechowywać emocje?
2. Tworzenie słoika (15 min) – każdy otrzymuje kontur słoika do pokolorowania. W środku rysuje lub wkleja to, co czuje najczęściej – może to być kolor, kształt, symbol.
3. Prezentacja (5 min) – chętne dzieci opowiadają o swoim słoiku.
4. Rundka (5 min) – „Co chciałbym/chciałabym teraz dołożyć do słoika?"

Materiały: kontur słoika (A4), kredki, wycinki z gazet, klej.

Wskazówka: słoiki można powiesić na tablicy i wracać do nich w kolejnych tygodniach, modyfikować zawartość.

Scenariusz 3: „Drzewko przyjaźni" (30 minut, 4–6-latki)

Cel: kształtowanie umiejętności współpracy i budowania zdrowych relacji.

Przebieg:

1. Burza mózgów (5 min) – Co sprawia, że ktoś jest dobrym przyjacielem? Podopieczni podają skojarzenia, prowadzący zapisuje.
2. Zadanie grupowe (15 min) – na dużym arkuszu papieru maluchy wspólnie rysują drzewo. Każde dziecko dorysowuje jeden liść i wpisuje (lub dyktuje) jedną rzecz, którą może zrobić dla przyjaciela.
3. Odgrywanie scenek (5 min) – dwie krótkie scenki: jak pomóc koledze, który się przewrócił; jak zaprosić nowego kolegę do zabawy.
4. Zamknięcie (5 min) – każde dziecko przykłada dłoń do drzewka i mówi jedno imię osoby, z którą lubi się bawić.

Materiały: duży arkusz papieru, mazaki, kolorowe kartki w kształcie liści.

Scenariusz 4: Radzenie sobie ze strachem – ćwiczenia oddechowe (25 minut, 3–6-latki)

Cel: poznanie prostych strategii samoregulacji przy odczuwaniu strachu lub silnego pobudzenia.

Przebieg:

1. Wprowadzenie (5 min) – rozmowa: czego się boimy? Czy strach jest zły? Co czujemy w ciele, gdy się boimy?
2. Technika „żółwia" (10 min) – prowadzący opowiada historię żółwia, który gdy się boi, chowa się do skorupki. Dzieci kładą się na macie, zwijają w kłębek i skupiają na oddechu: wdech nosem (liczymy do 4), zatrzymanie (2), wydech ustami (4). Powtarzamy 3–4 razy.
3. Technika „baloniku" (5 min) – maluchy wyobrażają sobie, że są balonikami. Wdech – balon się nadyma, wydech – balon powoli się opróżnia. Ćwiczenie wykonujemy stojąc, z rękami na brzuchu.
4. Rundka (5 min) – „Co zrobię następnym razem, gdy się przestraszę?"

Materiały: maty lub karimaty, opcjonalnie: spokojna muzyka w tle.

Scenariusz 5: Rozwiązywanie konfliktów – odgrywanie ról (30 minut, 5–6-latki)

Cel: nauka konstruktywnego łagodzenia konfliktów bez agresji.

Przebieg:

1. Wprowadzenie (5 min) – krótka historyjka o dwójce dzieci, które chcą tej samej zabawki. Co mogą zrobić?
2. Odgrywanie scenki „źle" (5 min) – prowadzący i pomocnik pokazują niedobry sposób rozwiązania konfliktu (krzyk, wyrwanie). Wszystkie komentują: co poszło nie tak?
3. Odgrywanie scenki „dobrze" (10 min) – tym razem podopieczni w parach odgrywają tę samą sytuację stosując zasadę: powiedz jak się czujesz → powiedz czego chcesz → zapytaj co chce kolega → znajdźcie rozwiązanie.
4. Ćwiczenie z całą grupą (5 min) – inne sytuacje konfliktowe (kolejka do zjeżdżalni, wybór bajki) – dzieci wspólnie proponują rozwiązania.
5. Rundka (5 min) – „Kiedy kłócę się z kolegą, mogę..."

Materiały: rekwizyty do scenek (zabawka, piłka), opcjonalnie: karty z wizualizacją, jako pomoc wizualna.

Scenariusz 6: „Dziennik uczuć" – codzienna refleksja (10–15 minut, wplecione w rytm dnia)

Cel: budowanie nawyku regularnego nazywania emocji i codziennej refleksji.

Format: nie jest to osobne zajęcie, lecz stały element poranka lub zakończenia dnia – krótka rundka grupowa.

Przebieg: Przy tablicy z ilustracjami każde dziecko przykłada swój znacznik (karteczka ze zdjęciem, figurka) do obrazka odpowiadającego temu, jak się dziś czuje. Prowadzący krótko komentuje, pyta chętnych kolegów, koleżanki.

Wariant rozbudowany: każdy ma własny „dziennik uczuć" – zeszyt lub teczka, gdzie raz w tygodniu rysuje lub wkleja obrazek opisujący emocję tygodnia. Można wracać do niego z rodzicami.

Organizacja ZKRES – co warto ustalić na starcie?

Częstotliwość: 1–2 razy w tygodniu. Regularność jest ważniejsza niż intensywność – dzieci potrzebują czasu, żeby nowe umiejętności utrwaliły się w zachowaniu.

Czas trwania: dopasowany do wieku. Dla 3–4-latków: 20–25 minut to górna granica skupienia. Dla 5–6-latków: 30–35 minut.

Rotacja aktywności w cyklu miesięcznym: warto planować tematy blokami (np. tydzień 1–2: uczucia, tydzień 3–4: relacje z rówieśnikami), żeby dzieci miały czas naprawdę zagłębić się w temat, a nie tylko go „dotknąć".

Przestrzeń: najlepiej wydzielone, stałe miejsce – dywan, poduszki, niska tablica. Stałość miejsca sygnalizuje, że to czas na coś szczególnego.

Dokumentacja i ocena postępów

Prowadzący ma obowiązek dokumentować zajęcia w dzienniku innych zajęć (zgodnie z rozporządzeniem o dokumentacji przebiegu nauczania, np. w dzienniku elektronicznym). Poza formalnym obowiązkiem warto wprowadzić proste narzędzia, które pokażą efekty pracy:

Karta obserwacji postępów – prosta tabela, w której prowadzący raz w miesiącu ocenia kilka kluczowych zachowań dziecka w skali 1–3 (np. „nazywa przeżycia", „łagodzi konflikty słowami", „potrafi poczekać na swoją kolej"). Nie chodzi o ocenianie, lecz o śledzenie zmiany.

Grupowy barometr emocji – wizualna pomoce na tablicy (słoneczko/chmurka/burza), na której każdego dnia wskazują swój nastrój. Pozwala szybko wychwycić dni, kiedy napięcie w grupie jest większe.

Miesięczny raport dla rodziców – krótka, nieformalna informacja (może to być wiadomość przez aplikację lub przekazana ustnie) o tym, czym zajmowała się grupa i jakie umiejętności ćwiczyła. Rodzice wiedzą, na co zwracać uwagę w domu.

Rozmowy ewaluacyjne z nauczycielami – raz na 4–6 tygodni krótka wymiana między prowadzącym a wychowawcą grupy: Co zmieniło się w zachowaniu maluchów? Kto nadal potrzebują wsparcia? Czy warto poszerzać grupę?

Współpraca z rodzicami – klucz do trwałości efektów

Kompetencje emocjonalno-społeczne rozwijają się nie tylko na zajęciach – rozwijają się w codziennych sytuacjach, w domu, na spacerze, przy kolacji. Dlatego zaangażowanie rodziców ma ogromne znaczenie.

Spotkanie informujące (wystarczy 30–45 minut) pozwala rodzicom zrozumieć, po co są te zajęcia, co się na nich dzieje i jak mogą wspierać. Wielu rodziców nigdy nie słyszało nazwy „kompetencje emocjonalno-społeczne" – warto nich z nią zapoznać.

Krótkie ćwiczenia do domu – raz na dwa tygodnie przekazane jednym zadaniem dla rodzica do wykonania. Przykłady: wieczorna rundka „co czułeś dziś w przedszkolu?", wspólne rysowanie na bazie uczuć, zabawa w lustro z minami. Nikt nie oczekuje terapii w domu – chodzi o kilka minut świadomej rozmowy.

Feedback od rodziców po cyklu – krótka ankieta (4–5 pytań) lub rozmowa o potrzebach: Czy zauważyli zmianę? Co dziecko przyniosło do domu? Co warto powtórzyć lub zmienić? To cenne dane do planowania kolejnego cyklu.

Dostosowanie zajęć dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE)

Jeśli w grupie są dzieci z orzeczeniem lub opinią poradni, zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne mogą – i często powinny – być elementem realizacji IPET w przedszkolu, indywidualnych zajęć specjalistycznych. To, jak takie zajęcia wpływają na ich funkcjonowanie w zespole, powinno być regularnie odnotowywane – proponowane wpisy do dziennika innych zajęć warto formułować tak, by opisywały nie tylko temat spotkania, ale też reakcję i zaangażowanie, co ułatwia ocenę efektywności wsparcia i planowanie kolejnych kroków w przyszłości.

Kilka praktycznych zasad dostosowania:

• Przed włączeniem podopiecznych ze SPE do grupy warto skonsultować zakres i formę zajęć z psychologiem lub pedagogiem specjalnym z poradni.
• Dzieci z trudnościami sensorycznymi mogą potrzebować modyfikacji ćwiczeń ruchowych lub oddechowych – warto to uzgodnić z terapeutą SI, jeśli maluch jest objęty taką terapią.
• Przy podopiecznych ze spektrum autyzmu lub trudnościami komunikacyjnymi pomocne są wizualne wsparcia: karty emocji, harmonogram zajęć w obrazkach, stały rytuał rozpoczęcia i zakończenia. Poczucie bezpieczeństwa i akceptacji ze strony grupy jest dla nich szczególnie ważne – warto zadbać o nie już od pierwszego spotkania, budując atmosferę, w której każda jednostka jest traktowana z szacunkiem niezależnie od swoich trudności.
• Nie każde dziecko ze SPE potrzebuje modyfikacji – wiele z nich doskonale funkcjonuje w zespole do 10 osób przy odpowiednim tempie zajęć, a udział we wspólnych aktywnościach sam w sobie wpływa korzystnie na ich rozwój społeczny i emocjonalny.

Jak wdrożyć zajęcia ZKRES – proponowany plan na 8–12 tygodni

Tygodnie 1–2: Przygotowanie Szkolenie lub warsztat dla kadry prowadzącej (choćby 2–3 godziny) – omówienie celów, metod, dokumentacji. Identyfikacja dzieci, które powinny być objęte zajęciami – na podstawie obserwacji nauczycieli. Przygotowanie materiałów i przestrzeni.

Tygodnie 3–10: Realizacja pilotażu Regularne zajęcia 1–2 razy w tygodniu zgodnie z zaplanowanym harmonogramem tematycznym. Bieżące notatki prowadzącego, comiesięczna karta obserwacji, kontakt z rodzicami.

Tygodnie 11–12: Ewaluacja i planowanie Analiza kart obserwacji, spotkanie z nauczycielami, ankieta dla rodziców. Decyzja: kontynuować z tą samą grupą, rozszerzyć o kolejnych uczestników, zmodyfikować metody?

Jeśli pierwsze kroki przyniesie dobre efekty kolejne można zaplanować z większą liczbą grup, wzbogacić o nowe scenariusze i bardziej systematycznie włączyć rodziców.

Rozwijanie kompetencji emocjonalno-społecznych to nie „miękkie" dodatki do zajęć – to fundament, na którym dziecko buduje relacje z rówieśnikami, radzi sobie ze stresem i w końcu uczy się efektywniej. Dobra wiadomość jest taka, że nie trzeba zaczynać od zera – ani od strony organizacyjnej, ani merytorycznej. Potrzebna wiedza, narzędzia i inspiracje są w zasięgu ręki.