Ochrona wizerunku dziecka w dobie cyfrowych narzędzi jest szczególnie istotna, ze względu na łatwość rozpowszechniania i wykorzystania go nie zgodnie z wizją osoby publikującej. Dyrektorzy przedszkoli i żłobków ponoszą szczególną odpowiedzialność za to, w jaki sposób placówki prowadzą komunikację i działania promocyjne oraz jakich materiałów wizualnych przy tym używają. Ich decyzje powinny uwzględniać nie tylko przepisy prawa, ale także realne ryzyka dla prywatności najmłodszych. O dobrych praktykach w zakresie rozpowszechniania wizerunku dziecka w oparciu o swoje doświadczenie przedstawił Piotr Armatowski - Inspektor ochrony danych.
Definicja wizerunku i sposoby identyfikacji dziecka w sieci
Prawidłowe zrozumienie czym jest wizerunek jest potrzebne, aby rozwinąć uważność na jakość materiałów ze swojej placówki. Wizerunek to nie tylko twarz, ale wszelkie cechy umożliwiające identyfikację, takie jak sylwetka, charakterystyczne ubranie, fryzura czy znaki szczególne. Zamazanie twarzy nie zawsze zapewnia anonimowość, ponieważ dziecko może zostać rozpoznane na podstawie kontekstu zdjęcia, miejsca jego wykonania lub opisu. Należy także wyraźnie rozróżniać udostępnianie materiałów w zamkniętych grupach od publikacji publicznej, która niesie znacznie większe ryzyko niekontrolowanego przetwarzania wizerunku i dalszego wykorzystania go.
- Publikacja w zamkniętej grupie: dostęp mają wyłącznie określone osoby, np. rodzice dzieci z danej grupy; treści są chronione np. w aplikacji.
- Publikacja publiczna: fotografie i filmy są dostępne dla każdego w internecie, np. na stronie placówki.
Ślad cyfrowy
Skala wykorzystywania wizerunku dzieci w internecie jest znacznie większa, niż mogłoby się wydawać. Według badań NASK aż 23% dzieci posiada swój ślad cyfrowy jeszcze przed narodzeniem, a 81% ma go już do ukończenia 2. roku życia, głównie za sprawą publikowanych fotografii i danych osobowych. W skali globalnej do internetu trafia nawet około 500 milionów zdjęć dzieci dziennie, a badania pokazują, że około 65% przedszkoli publikuje wizerunek podopiecznych na swoich stronach internetowych lub w mediach społecznościowych. Oznacza to, że ich wizerunek bardzo wcześnie przestaje być prywatny i zaczyna funkcjonować w przestrzeni publicznej, co może związać się z naruszeniem prywatności i przykrymi konsekwencjami.
⚠️ Pamiętaj! Raz opublikowany wizerunek pozostawia trwały ślad cyfrowy, który może towarzyszy nam przez wiele lat, wpływając na prywatność i bezpieczeństwo.
Zagrożenia związane z publikacją zdjęć
Udostępnianie wizerunku dzieci wiąże się z wieloma zagrożeniami, które często są niedostrzegane w codziennej pracy szkół, przedszkoli czy żłobków. Takimi zagrożeniami są m.in:
- Brak kontroli nad własną historią cyfrową – fotografie zamieszczone dziś w internecie mogą funkcjonować w sieci przez lata, bez możliwości realnego usunięcia ich z obiegu.
- Ryzyko wykorzystywania zdjęć przez algorytmy sztucznej inteligencji, które mogą analizować, przetwarzać lub powielać wizerunek dziecka w nieprzewidywalny sposób.
- Ryzyko cyberprzemocy, kradzieży wizerunku oraz niepożądanej ekspozycji dzieci, w szczególności tych materiałów, które trafiają do otwartych kanałów komunikacji, takich jak profil przedszkola na Facebooku czy Instagramie.
Ze względu na te zagrożenia obowiązkiem dorosłych jest zadbanie o ochronę i znajomość potencjalnych skutków rozpowszechniania wizerunku.
Wizerunek jako dobro osobiste
Kontekst prawny publikowania wizerunku dzieci wymaga od dyrektora przedszkola lub żłobka szczególnej uważności i systemowego podejścia. Kluczowe znaczenie ma RODO, to właśnie ono stanowi najważniejszy punkt odniesienie w przypadku rozmowy o poszanowaniu danych osobowych.
Przetwarzanie wizerunku (w tym publikacja) jest dopuszczalne wyłącznie na podstawie zgody rodzica lub opiekuna prawnego. Jest ona niezbędna, ze względu na to, że wizerunek dziecka to jego dobro osobiste i dane osobowe. Rodzice podopiecznych mogą dochodzić roszczeń cywilnoprawnych w przypadku publikacji zdjęć dziecka bez ich zgody.
⚠️Ważne: Każdy ma prawo do ochrony swojego wizerunku, w przypadku małoletniego o dobro dziecka muszą zadbać jego rodzice lub prawni opiekunowie do momentu osiągnięcia pełnoletności.
Równolegle zastosowanie ma art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, który co do zasady wymaga zgody na udostępnianie wizerunku, a wyjątki (np. „szczegół większej całości”) w rzeczywistości rzadko mają bezpieczne zastosowanie w przypadku dzieci.
Przy udostępnianiu np. wpisu dotyczącego wydarzeń w placówce, takich jak jasełka, festyny, warto skupić się na wynikającej z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego ochronie dóbr osobistych dziecka. Konieczna jest ocena nie tylko podstawy prawnej, sprawdzenia zgody każdego rodzica, ale również kontekstu – co publikacja faktycznie przedstawia i jaką pełni funkcję. O możliwości zastosowania wyjątku „szczegółu większej całości” decyduje nie liczba osób na fotografii, lecz jego przekaz i opis – podpis lub treść wpisu może sprawić, że nawet zdjęcie z wieloma dziećmi przestaje być bezpieczne prawnie. W przypadku wątpliwości co do poprawności publikacji wizerunku dziecka, rozstrzyga je sąd opiekuńczy.
Zgoda na publikację wizerunku małoletniego
Przetwarzanie wizerunku dziecka wymaga dobrowolnego i świadomego wyrażenia zgody rodzica, która chroni zarówno dziecko, jak i placówkę przed konsekwencjami prawnymi. Aby była skuteczna musi być jasna, precyzyjna i obejmować wszystkie miejsca, w których wizerunek może być udostępniany. Pisemna zgoda ma nie tylko chronić dobro i intymność dzieci, ale też placówkę przed ewentualnymi roszczeniami ze strony rodziców. Ponadto zgoda na publikację wizerunku dziecka nie może być warunkiem uczestnictwa w wydarzeniach, takich jak obozy czy konkursy.
Zwróćmy uwagę na 6 elementów, na które dyrektor przedszkola lub żłobka musi zwrócić uwagę przy doborze wzoru zgody na publikację wizerunku.
- Forma zgody
- Zgoda powinna być wyraźna, świadoma i jednoznaczna.
- Preferowana jest forma pisemna lub elektroniczna, aby istniał ślad dokumentujący zgodę.
- Zakres zgody
- Należy precyzyjnie określić, w jakich miejscach i kanałach wizerunek dziecka będzie udostępniany (np. strona internetowa placówki).
- Niedopuszczalne są ogólniki typu „inne” – każde medium musi być wyszczególnione.
- Cel
- Zgoda powinna jasno wskazywać cel wykorzystania zdjęć (np. dokumentacja zajęć, promocja wydarzeń, komunikacja z rodzicami).
- Czas obowiązywania zgody
- Wskazane jest określenie okresu przetwarzania, na jaki udzielona jest zgoda, oraz procedura jej ewentualnego cofnięcia.
- Prawo do odmowy i wycofania zgody
- Rodzic ma prawo nie wyrazić zgody lub ją w każdej chwili cofnąć, co obliguje placówkę do niezwłocznego zaprzestania publikacji.
- Ograniczenia techniczne i bezpieczeństwo
- Placówka powinna zapewnić, że zdjęcia będą rozpowszechniane w sposób bezpieczny i zgodny z zasadami RODO w przedszkolu, minimalizując ryzyko nieautoryzowanego rozpowszechnienia i naruszenie godności dzieci.
Dobre praktyki rozpowszechniania wizerunku
Publikacja wizerunku, może budzić wątpliwości, szczególnie że wymaga nie tylko zgodności z prawem, ale też świadomego podejścia, które chroni wizerunek. Nawet niewielkie zmiany w codziennej pracy mogą poprawić bezpieczeństwo dzieci i prywatność w przestrzeni cyfrowej.
Bez wizerunku dzieci: pokazuj infrastrukturę placówki, sale, sprzęt, pomoce dydaktyczne, takie fotografie są neutralne i nie niosą ryzyka naruszenia wizerunku, choć są mniej dynamiczne.
Pokazuj aktywność, bez ujawniania twarzy: dokumentuj zabawy, zajęcia, projekty, używając perspektywy, która nie ujawnia twarzy dzieci. Można pokazać dynamikę i zaangażowanie dzieci oraz wyposażenie placówki.
Użyj gadżetów lub symboli przysłaniających twarz: Wprowadź zabawne i proste sposoby na „przysłonięcie” twarzy dziecka (np. maski, kartonowe buźki, kolorowe elementy). Dzieci mogą same wybierać, co aktualnie odpowiada ich nastrojowi, a przy okazji zachęcić do wzięcia udziału w zabawie i kształtować ich świadomość cyfrową od najmłodszych lat. Takie działania wpisują się w aktualne trendy w edukacji w przedszkolu, które promują m.in.: edukację sensoryczną, personalizację doświadczeń, a także inkluzywność i różnorodność, wspierając świadomy i zrównoważony rozwój dziecka.
Podsumowanie
Wykorzystanie wizerunku dziecka w przedszkolu i żłobku wymaga od dyrektora nie tylko znajomości przepisów, ale przede wszystkim świadomego, odpowiedzialnego podejścia do ochrony prywatności najmłodszych. Nawet niewielkie zmiany, stosowanie dobrych praktyk, wdrażane krok po kroku, mogą znacząco ograniczyć ryzyko i budować kulturę odpowiedzialnego korzystania z wizerunku dziecka, w której nadrzędną wartością pozostaje jego dobro i ochrona prywatności.
Akty prawne:
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny,
Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
